کاهش شاخص رشد جمعیت کشور به کمتر از یک درصد برای نخستین بار در تاریخ کشور، هشداری جدی در حوزه سیاستهای جمعیتی است چرا که، طبق آخرین آمارها در سال ۱۳۹۸ رشد جمعیت کشور متاسفانه برای اولین بار در تاریخ ایران به کمتر از یک درصد رسیده است.ایران از سال ۱۳۹۵ پای در سنین میانسالی گذاشته و برآورد می‌شود که تا سال ۱۴۳۰ کشورمان یکی از کشورهای با پیش از سی درصد سالمند در دنیا باشیم.

  از نگاهی دیگر، جمعیت جوان و مولد که زیربناهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و امنیتی کشور به آنها وابسته است، از ۲۰ سال آینده به چالش کشیده خواهد شد و نسبت جمعیتی‌مان از هم اکنون در حال تغییر است.

  جمعیت مولد یا سنین کار و افراد بین 15 تا 64 سال تمام باید حدود بیش از دو سوم کل جمعیت را تشکیل دهند تا چرخ اقتصادی کشورها بر مدار توسعه بچرخد و گروه پایه نیز باید حدود 20 درصد از جمعیت کل باشند تا همیشه ساختار جمعیتی حفظ شود چرا که جمعیت مبنای توسعه همه چانبه از جمله توسعه اقتصادی است. به عنوان نمونه کشور فرانسه 5 درصد از درآمد ناخالص خود را برای فرزندآوری هزینه می کند. همچنین در سالهای اخیر نرخ رشد جمعیت به طور سالانه در حال کاهش و در حال حاضر به کمتر از یک درصد افت کرده است. در تاریخ معاصر هر گاه بحران طبیعی و انسانی به وجود آمده، به دلیل حضور جوانان، بر بحران فائق آمده ایم. متاسفانه نسبت های ساختار جمعیت در حال به هم خوردت است و نسبت جمعیت جوانان در حال کاهش است.

روندی که در حوزه جمعیت کشورمان اتفاق افتاده این است که، در سال‌های پس از انقلاب با افزایش جمعیت ( اوایل انقلاب ) مواجه شدیم و بعد از آن به یک ثبات نسبی رسیدیم و در سال‌های اخیر نیز با کاهش جمعیت مواجه شدیم که بر این اساس سیاستهای ابلاغی مقام معظم رهبری در سال 93 ابلاغ شد و مسیر آینده کشور را برای مقابله با این معضل تبیین کرد.

این سیاستها جامع و کامل است، اما اقداماتی که باید برای تحقق آن انجام می‌شد، رخ نداد. سیاست‌ها ۱۴ بند دارد که یک بند به "جایگزینی" اشاره می کند و در حقیقت قلب و هدف اصلی کل سیاست ها است و بند آخر هم بند رصد است که باید به طور مداوم اتفاق می افتاد تا به عنوان مثال در سال ۹۹ با این موضوع مواجه نشویم که رشد جمعیت کشور به زیر یک درصد افتاده است.

از سویی دیگر، در سیاست‌های ۱۲ گانه دیگر نیز توجه به رشد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی و حمایت از جوانان به خصوص برای ازدواج و فرزندآوری دیده شده است. در این زمینه وزارت بهداشت اقدامات خوبی انجام داده است؛ به طوری که شاخص مرگ و میر نوزادان، کودکان و مادران و مراقبت‌ها ارتقا یافته است. این شاخص‌ها از شاخص‌هایی است که با توجه به گسترش شبکه بهداشتی و درمانی کشور حاصل گشته و توفیقات جمهوری  اسلامی ایران در دستیابی به این شاخص ها مورد توجه مچامع بین المللی بوده است. امیدوارم با اقداماتی که در این زمینه در حوزه تمام قوا و نه فقط قوه مجریه و وزارت بهداشت، انجام می‌شود، بتوانیم این معضل را تا حد امکان و با بهترین شکل مدیریت کنیم.

همانطور که گفته شد، کشور ما در سال 1425 تا 1430 یکی از کشورهای پیر دنیا خواهد بود. این روند کاملا به این وابسته است که در این ۳۰ سال پیش رو چه اتفاقاتی بیفتد ، ازدواج، فرزندآوری و حمایت از خانواده های جوان چگونه دنبال شود. با ارائه خدمات بهداشتی و درمانی ، مراقبت ها تقویت شده و سن مرگ و میر و همچنین امید زندگی، افزایش یافته است. در چنین شرایطی با توجه به کاهش میزان متولدین و افزایش میزان سالمندان، ساختار جمعیت به سرعت تغییر کرده و کشور به سوی سالمندی می رود. 

با توجه به سیاست‌های جدید جمعیتی، اقداماتی که وزارت بهداشت متولی آن در این حوزه است شامل، اقدامات زمینه ساز زایمان ایمن، ممانعت از سقط جنین غیر قانونی، کاهش مرگ و میر نوزادان و کودکان، درمان ناباروری، الگوسازی و ترویج سبک زندگی سالم، توزیع مناسب زیرساختهای بهداشتی درمانی و اصلاح چگونگی ارایه خدمات پیشگیری از بارداری در مراکز بهداشتی درمانی است.

نکته مهم دیگر، کاهش آمار ازدواج است که در سال ۱۳۸۹ برابر با ۸۹۱هزار مورد بوده است که این رقم در سال ۹۸ به کمتر از ۵۵۰ هزار مورد رسیده است که نشانگر کاهش ۴۰ درصدی آمار ازدواج در این سال‌ها است. به طور تقریبی هر ساله بیش از ۶ درصد آمار ازدواج کاهش یافته است. در سال ۱۳۹۲ حدود ۱۳ میلیون جوان در انتظار ازدواج داشتیم که با توجه به خروج جوانان دهه شصتی از گروه سنی جوان، این رقم اکنون به حدود۱۰ میلیون رسیده است. این روند کاهشی و کاهش تمایل به فرزندآوری جمعیت کشور را در سالهای آتی با چالش بیشتری مواجه خواهد کرد.

اقدام دیگر در این حوزه، رایگان کردن زایمان طبیعی است و ارائه خدمات مشاوره برای فرزندآوری و چگونگی برنامه‌ریزی برای فاصله بین دو بارداری است. بطور کلی دلایلی چون کمبود ازدواج جوانان، کمبود میل به فرزندآوری، به تاخیر انداختن فرزندآوری و... همگی جزو عوامل کاهش نرخ باروری است. ما از پنج سال اول دهه ۶۰ تا پنج سال اول دهه ۷۰ حدود ۲۵ درصد کاهش موالید داشتیم که همین افراد هستند که اکنون به سن ازدواج و فرزندآوری رسیده‌اند. میزان فرزندآوری در خانواده‌ها به شدت کاهش یافته است و ما از متوسط بُعد خانواده ۵.۳ در دهه ۶۰ به حدود ۳.۴ در یال 1395رسیده‌ایم.

در یک جمع بندی می توان گفت که، افزایش تجرد، افزایش سن ازدواج، عدم تمایل به فرزند آوری و یا تاخیر در فرزندآوری و به دنبال آن تاخیر در باروری زنگ خطر بحران جمعیت را به صدا درآورده است که باید به گوش همه نهادهای تاثیرگذار برسد و اقدامات وزارت بهداشت تنها یک وجه از این موضوع چند وجهی است.

امید است که همزمان با روز جهانی "جمعیت"، مدیران و متخصصان برنامه‌های لازم را جهت تحقق سیاست‌های کلی جمعیت در پیش بگیرند و به هشدارهای ولی فقیه در این زمینه حساس باشند تا کشور را از بحران‌های پیش بینی شده دور سازند.

*دکتر حامد برکاتی، مدیر کل دفتر سلامت خانواده، جمعیت و مدارس وزارت بهداشت